Libyada 'birliğe' doğru yol alınıyor

Afrika'nın petrol ve doğalgaz zengini ülkesi Libya da doğu ve batı arasında uzun süredir devam eden siyasi bölünmüşlüğün sona erdirilmesi için önemli bir adım atıldı. Ülkenin önemli siyasi ve askeri güç merkezlerinin temsil edildiği 4+4 Küçük Diyalog Komitesi, Libya yı 24 ay içinde cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerine götürmeyi amaçlayan anlaşmayı imzaladı.

Peki anlaşmada hangi maddeler yer alıyor? Daha önce birçok kez tıkanan seçim süreci bu kez tamamlanabilecek mi?

İlgili haber: SON DAKİKA! Mehmet Uçum: Cumhurbaşkanlığı seçimi 16 Nisan 2028'de olabilir

Ülkeyi demir yumrukla yöneten Muammer Kaddafi'nin 2011 yılında devrilmesinin ardından başlayan siyasi ve askeri istikrarsızlık, Libya yı yıllar içerisinde iki ayrı güç merkezine ayırdı. Ülkenin batısında başkent Trablus merkezli yönetimler, doğusunda ise Tobruk taki Temsilciler Meclisi ve Halife Hafter e bağlı güçler etkili oldu.

[Muammer Kaddafi'nin devrilmesinin ardından kurulan askeri yapılar Libya'da hala etkisini sürdürüyor. Fotoğraf: AA]

2014 te derinleşen bölünmüşlük, Nisan 2019 da Hafter e bağlı güçlerin başkent Trablus u ele geçirmek için saldırı başlatmasıyla yeni bir aşamaya geçti. Türkiye nin Birleşmiş Milletler tarafından tanınan Trablus yönetimine verdiği destek sahadaki dengeyi değiştirdi. Hafter e bağlı güçlerin başkent çevresinden çekilmesinin ardından askeri çözüm seçeneği zayıflarken, siyasi müzakere masası yeniden kuruldu.

Birleşmiş Milletler (BM) öncülüğünde yürütülen görüşmeler sonucunda Ekim 2020 de ateşkes anlaşması imzalandı. Şubat 2021 de toplanan Libya Siyasi Diyalog Forumu ise Abdulhamid Dibeybe liderliğindeki Ulusal Birlik Hükümeti ile Muhammed el-Menfi başkanlığındaki Başkanlık Konseyini seçti.

Yeni yönetimin temel görevi, ülkeyi 24 Aralık 2021 de cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerine götürmekti. Ancak adaylık şartları, seçimlerin hangi sırayla yapılacağı ve sonuçlara ilişkin itirazların nasıl karara bağlanacağı konusunda yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle sandıklar kurulamadı.

Özellikle askerlerin ve çifte vatandaşların cumhurbaşkanlığına aday olup olamayacağı tartışması süreci çıkmaza sürükledi. Abdulhamid Dibeybe, Halife Hafter ve Muammer Kaddafi nin oğlu Seyfülislam Kaddafi gibi isimlerin adaylıkları üzerinden başlayan hukuki tartışmalar, seçim takviminin belirsiz bir tarihe ertelenmesine yol açtı.

Anlaşmanın temel hedefini, Libya da cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin 24 ayı aşmayacak bir süre içerisinde gerçekleştirilmesi oluşturuyor. Ancak seçimlere tek bir yürütme organı ve birleştirilmiş ulusal kurumlarla gidilmesi öngörülüyor.

Seçimlerden önce Trablus ve Bingazi deki iki ayrı hükümet yapısının yerine bütün ülkede yetkili olacak birleşik bir yürütme organının kurulması gerekiyor.

Anlaşma, seçimlerin yapılamamasının başlıca nedenlerinden biri olan Ulusal Yüksek Seçim Komisyonunun yönetimine ilişkin anlaşmazlığı da çözmeyi amaçlıyor. Bu kapsamda komisyon yönetiminin doğu ve batıyı temsil edecek biçimde yeniden oluşturulması kararlaştırıldı.

Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Temsilciler Meclisinin 2023 yılında çıkardığı 28 sayılı yasanın esas alınması, ancak tartışmalı maddelerin değiştirilmesi öngörülüyor. Parlamento seçimlerinin ise 2014 tarihli 10 sayılı yasa temelinde yapılması planlanıyor.

Üzerinde uzlaşı sağlanan en önemli maddelerden biri askerlerin ve çifte vatandaşların adaylığı oldu. Anlaşmaya göre askerler cumhurbaşkanlığı seçiminde hem seçmen hem de aday olarak yer alabilecek. Ancak askeri kurumların tarafsızlığının korunması için gerekli hukuki ve idari düzenlemelerin yapılması gerekecek.

Çifte vatandaşlığı bulunan Libyalıların da cumhurbaşkanlığına aday olmasına izin verilecek. Seçimi kazanan adayın ise anayasal yeminini etmeden önce Libya dışındaki vatandaşlığından vazgeçmesi istenecek. Kazanan adayın bu şartı yerine getirememesi durumunda seçim sürecinin yenilenmesini sağlayacak hukuki bir mekanizma oluşturulacak.

Bu düzenleme, özellikle uzun yıllar Amerika Birleşik Devletleri nde yaşayan ve ABD vatandaşlığının bulunduğu belirtilen Halife Hafter in adaylığının önündeki en önemli tartışmalardan birini ortadan kaldırabilir.

[Kaddafi döneminde sürgün edilen Halife Hafter, bugün Libya'nın en etkili figürlerinden biri. Fotoğraf: AA]

Cumhurbaşkanlığına aday olacak isimlerin, Libya nın farklı bölgelerinde kayıtlı seçmenlerden en az 20 bin destek imzası toplaması da anlaşmanın hükümleri arasında yer alıyor.

Bir adayın ilk turda yüzde 50 nin üzerinde oy alması halinde ikinci turun yapılması zorunlu olmayacak. Cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin sonuçları da daha önceki düzenlemede olduğu gibi birbirine bağlanmayacak. Böylece seçimlerden birinde yaşanabilecek hukuki ya da siyasi bir anlaşmazlığın diğer seçimi geçersiz hale getirmesinin önüne geçilmesi amaçlanıyor.

Anlaşma, Libya nın kalıcı anayasa sorununu ise seçimlerden sonra kurulacak yeni parlamentoya bırakıyor. Yeni meclis, anayasa taslağının görüşülmesi ve kalıcı anayasal düzenin oluşturulmasından sorumlu olacak.

İlgili haber: 13. Yargı Paketi İçin Hazırlıklar Sürüyor: Aile Hukuku ve Nafaka Düzenlemeleri Gündemde

Ülkenin üç tarihi bölgesi arasındaki dengenin korunması için de önemli bir düzenlemeye gidiliyor. Seçilecek parlamentonun ve yürütme organının toplantılarının Trablus, Bingazi ve Sebha da dönüşümlü olarak gerçekleştirilmesi planlanıyor. Böylece yalnızca doğu ve batı arasında değil, uzun süredir siyasi ve ekonomik açıdan geri planda kaldığını düşünen güney bölgesiyle de bir denge kurulması hedefleniyor.